بابك غفوري آذر

منبع سینما دات کام

گفتگو با بهرام بيضايي
حواسم به اين است که به خودم راست بگويم...

يكي از سه فيلمسازي كه در سمينار "سينماي متفاوت در ايران: اوج ها و فرودها" حضور داشت، بهرام بيضايي بود. كارگردان برجسته سينماي ايران و سازنده آثاري چون «كلاغ»، «رگبار»، «شايد وقتي ديگر»، «مسافران» و «سگ كشي». با پايان يافتن سمينار، با او درباره ويژگي‌هاي اين نشست‌ها و درباره «مسافران» كه قرار است پس از ده سال يك بار ديگر اكران شود، به گفتگو نشستيم.
سايت ۳۰نما

• اين روزها صحبت از سينماي متفاوت يا غيرمتعارف زياد شنيده مي‌شود و فيلم‌هاي شما هم خواه‌ناخواه جزو آن طبقه‌بندي مي‌شود. خودتان درباره اين نوع سينما و اين عنوان چه نظري داريد؟
• مي‌شود اداي متفاوت بودن را در آورد، و مي‌شود هم واقعاً متفاوت بود. اگر كسي واقعاً متفاوت بود، فيلمش هم واقعاً متفاوت در مي‌آيد. اداي متفاوت بودن را نمي‌شود درآورد. ادا درآوردن دير يا زود فاش مي‌شود. متفاوت بودن واقعي را تحسين مي‌كنم؛ در عين حال متفاوت ماندن در اين شرايط كه فشارهاي مالي و سياستهاي روز مي‌كوشند همه يكسان باشند، بسيار دشوار است. متفاوت بودن از سينماي بازاري، و حتي متفاوت بودن از سينماي جشنواره‌اي. خودماندن ضمنا در تقابل با سياست گذاري‌هاست و حساب‌هاي مالي. در جايي متفاوت انديشيدن و ديدن دائماً با سوءظن و سوءتفاهم روبرو مي‌شود و بهانه‌اي مي‌دهد به ارباب روزگار براي متوقف كردن؛ و در جايي ديگر كه دايم متفاوت بودن مي‌طلبند كمتر كسي مي‌تواند واقعاً هميشه خودش بماند و متفاوت بودنش كالا نشود و دست به دامان ادا نشود.

• استقبال از اين‌گونه برنامه‌ها و جلسات به‌ويژه در مورد شخص بهرام بيضايي، بيشتر اين برداشت را به ذهن مي‌رساند که عطش ديدن کارهايتان اين‌طور جبران شود. خودتان به اين جلسات همين‌طور نگاه مي‌کنيد؟
• من ترجيح مي‌دهم بنويسم و بسازم، ولي زير فشار افراد مختلف از مكان‌هاي فرهنگي قرار مي‌گيرم كه مجبور به آمدنم مي‌كنند. چند بار هم گفته‌ام من را در رودربايستي قرار ندهيد چون من از نوشتن باز مي‌مانم. اين بزرگترين مشكل من است. من مي‌خواهم از طريق كار و فيلم‌هايم با مردم ارتباط برقرار كنم. البته بايد بگويم اگر در سينماي ايران کساني باشند که درست کار کنند همين افراد هستند چون براي رسيدن به هدف‌شان پافشاري مي‌کنند.

• شما خودتان را جزو اين نوع سينما مي‌دانيد يا به عبارت ديگر فيلم‌هايتان را جزو سينماي متفاوت مي‌دانيد؟
• من خودم را قضاوت نمي‌كنم؛ و بنابراين نامگذاري هم نمي‌كنم. و وقت نوشتن و ساختن حواسم را نمي‌دهم به اين كه متفاوت باشم يا نباشم. حواسم به اين‌است كه به خودم راست بگويم. من خود بودن را ترجيح مي‌دهم.

• اصلاً اطلاق لفظ "متفاوت" صحيح است؟
• اين اصطلاح دقيقي نيست و فقط براي آسان فهم كردن موضوع به كار مي‌رود. يعني جدا كردن نوع سينماي غيررايج از سينماي بازاري. ولي واقعيت پيچيده‌تر است. فيلم‌هاي متفاوت خوب داريم و فيلم‌هاي متفاوت بد. ضرورتاً هرچه متفاوت خوانده شد خوب نيست؛ همچنان كه ضرورتاً هر فيلم تجاري بد نيست. هم فيلم‌هاي متفاوت خوب و هم فيلم‌هاي تجاري خوب داريم؛ و هم فيلم‌هاي متفاوت بد و فيلم‌هاي تجاري بد. فيلم‌هايي كه تجربه نويي در آنهاست هميشه جالب هستند ولي لزوماً هميشه عميق نيستند. و از طرفي سينماي غيررايج وقتي رايج شد خودش مي‌شود سينماي رايج؛ و بنابراين عادي و به شكل ديگري بازاري. روي‌هم‌رفته من خيلي از اين اصطلاحات آسان‌كننده جز سوءتفاهم‌هاي آني نتيجه نديده‌ام.

• برسيم به اكران دوباره «مسافران». چه ضرورتي براي نمايش دوباره «مسافران» احساس كرديد آن هم بعد از ۱۰ سال؟
• همين ابتدا بگويم كه اميدوارم نمايش دوباره «مسافران» سرآغازي براي نمايش دوباره فيلم‌هاي شاخص تاريخ سينماي ايران براي نسل جوان باشد. در ايران فيلم‌هاي ما پس از اولين نمايش دفن مي‌شوند؛ و بعضي فيلم‌ها حتي بدون نمايش داده شدن؛ مثل «چريكه تارا» و «مرگ يزدگرد» كه اولي بيست و چهار سال و دومي بيست و يك سال است كه نمايش داده نشده‌اند و در قوطي‌هاي خود مي‌پوسند. كسي به گنجينه آثار شاخص سينماي ايران چون سرمايه ملي نگاه نمي‌كند. در كشورهاي داراي فرهنگ سينمايي، هر نسل با اطلاع از ارزش‌گذاري‌هاي نسل پيشتر، باز از نگاه خودش دوباره فيلم‌ها را مي‌بيند، و براي همين فيلم‌ها هر از چندي با نگرشي تازه بازسنجي و بازبيني مي‌شوند. پس يعني كه نسخه‌هاي فيلم‌ها در دسترس است، يا از طريق بايگاني‌ها و موزه‌هاي سينما حفاظت و احيا مي‌شوند و گاه به نمايش عمومي و گاه به نمايش در كانون‌هاي سينمايي در مي‌آيند. من اميدوارم نمايش مسافران مقدمه نمايش آثار غفلت شده سينماي ايران باشد.

• نسخه‌اي كه هم اكنون به نمايش در آمده است با نسخه اكران شده سال ۷۱ چه تفاوت‌هايي دارد؟ صحنه‌هاي خاصي اضافه شده است؟
• اين نسخه درست و دست‌نخورده فيلم است كه براي اولين بار به نمايش همگاني درمي‌آيد. بار قبل هشت يا نه قسمت از فيلم «مسافران» را زخم زده بودند كه بيشتر براي قدرت‌نمايي و لجبازي بود و هيچ توجيه مميزي نداشت. بسياري از مسؤلان آن زمان موافق و دوستدار فيلم بودند، ولي چون قبلاً فيلمنامه در جلسه‌اي توسط مسؤلان ديگري به عنوان ابتذال مردود اعلام شده بود، حالا اين اختلاف نظر دامن فيلم را گرفت و اين بخش خواستند قدرت خودشان را به رخ آن بخش ديگر بكشند؛ و در نتيجه هشت و نه تكه از فيلم پاره پاره شد. اول قرار بود چهل و سه مورد تغيير و حذف بر فيلم تحميل شود، ولي آنقدر لجبازي آشكار بود كه بالاخره به هشت نه تكه پاره‌كردن فيلم و آن هم فقط از نسخه‌هاي نمايش همگاني رضايت دادند و به جاي آن ضربه هاي جبران ناپذيري به نمايش آن زدند مثل خارج كردنش از نوبت نمايش و بي‌سر و صدا نشان دادنش در فصلي مرده، تا مرا ورشكست كنند كه البته موفق هم شدند. امروزه آن خصومت‌هاي شخصي وجود ندارد. فيلم ديده شد و به طور كامل پروانه نمايش گرفته است.

• مدت معيني براي اكران فيلم تعيين شده؟
• بله، يك قرارداد چهار هفته‌اي است به دليل تعهدات سينما سپيده به فيلم‌هاي ديگر.